تارنگاشت عدالت
نویسنده: سامیار رستمی
برگرفته از: نیو ایسترن آوتلوک
۲۶ سپتامبر ۲۰۲۵
ایران با اتخاذ رویکردی ترکیبی و ابزارهای ترکیبی به هرگونه فعال شدن مکانیسم ماشه پاسخ خواهد داد.
در حالیکه نزدیک به ۸ سال سه کشور اروپایی بریتانیا، فرانسه و آلمان نتوانستند آمریکا را به دلیل خروج یکجانبهاش از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) پاسخگو سازند، در ۲۸ اوت ۲۰۲۵ با صدور یک بیانیه مشترک، شروع مکانیسم موسوم به «اسنپ بک» برای اعمال مجدد تحریمهای سازمان ملل علیه ایران را اعلام کردند. آنان عملاً به ایران ۳۰ روز فرصت دادند تا راهی برای جلوگیری از اعمال مجدد تحریمهای گسترده سازمان ملل پیدا کند.
کرۀ جنوبی، به عنوان رییس دورهای شورای امنیت سازمان ملل متحد، قطعنامهای برای تمدید تعلیق قطعنامهها و ادامه اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱ به اعضای شورا ارایه کرد.
اگر چه تهران از اعضای شورای امنیت خواست تا دیپلماسی را جایگزین رویارویی کنند، اما پیشنویس قطعنامه پیشنهادی کرۀ جنوبی در ۱۹سپتامبر شکست خورد. بنابراین، به نظر میرسد تا پایان مهلت تمدید قطعنامه ۲۲۳۱ و جلوگیری از اجرای مکانیسم ماشه، انتظار هیچ تحول عمدهای نمیرود و توافق برای تمدید این سازوکار عملاً به بنبست رسیده است.
واکنش ایران
تحریمهایی که با فعال شدن مکانیسم ماشه مجدداً فعال میشوند، بین سالهای ۲۰۰۶ نا ۲۰۱۰ میلادی اعمال شدند و اکنون با احتمال احیای آن، ایران واکنش چندگانه خواهد داشت. ایران اکنون با یک رشته بهانهها و طفره رفتنهای آشکار مواجه است. علاوه بر این، اگرچه پیشنهاد «خلاقانه، عادلانه و متوازن» اخیر تهران به طرفهای اروپایی با واکنش مثبت اروپا مواجه نشد. با این حال، مسعود پزشکیان و عباس عراقچی در سفر خود به نیویورک، با ابتکارات خلاقانه، حفظ منافع ملی و تمرکز بر طرح ارایه شده از سوی ایران به ایالات متحده، تلاش خواهند کرد تا از بازگشت قطعنامههای قبلی شورای امنیت جلوگیری کنند.
محاسبات هزینه و فایده، ترکیبی از سیاستگذاری هوشمند، دیپلماسی هدفمند، جلوگیری از تشدید بحران و حفظ منافع ملی ایران، همچنان مورد توجه قرار خواهد گرفت
همچنین به نظر میرسد که تهران منتظر آمادهسازی یک ابتکار عملی برای حل بحران هستهای در حال مشورت با متحدانش، روسیه و چین، است.
تهران بارها اعلام کرده است که رویکردهای «تهدید محور» غرب بر اراده تهران در حفاظت از منافع ملی خود تأثیری ندارد. بنابر این اگر دیپلماسی شکست بخورد، همه گزینهها قابل بررسی هستند و غرب مسؤول هر گونه خطر احتمالی در آینده خواهد بود. از نگاه کاظم غریب آبادی، ایران نشان داده است که آماده رویارویی با هر سناریویی است و رفتار، سیاستها و اقدامات خود را مطابق با رفتار طرفهای مقابل تنظیم خواهد کرد. از این منظر شورای عالی امنیت ملی نیز ابزارهای لازم برای مقابله با مکانیسم ماشه را در اختیار دارد. ایران همچنین با کمک دوستانش برای تقویت سیستم نظامی و پدافند هوایی خود اقدام خواهد کرد.
از نگاه ایران، اقدام سه کشور اروپایی در شورای امنیت سازمان ملل متحد غیرقانونی، ناموجه و تحریکآمیز است. به دلیل خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، طرفهای اروپایی نیز نتوانسته اند تعهدات خود در برجام را به اجراء گذارند. لذا، مسؤولیت کامل عواقب این اقدام بر عهده ایالات متحده و سه کشور اروپایی است.
ایران ضمن تأکید بر پیگیری منافع و حقوق خود، از جمله از طریق دیپلماسی، حق پاسخ مناسب به هرگونه اقدام غیرقانونی را برای خود محفوظ میدارد. تهران همچنین از سایر کشورها میخواهد از هرگونه مشروعیتبخشی به اقدام غرب خودداری کنند.
اخیراً، در ۹ سپتامبر ۲۰۲۵، ایران پس از تعلیق همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی سازمان ملل متحد، در قاهره به توافقی در مورد چارچوب جدیدی برای همکاری با این آژانس دست یافت. با این حال، در صورت فعال شدن مکانیسم ماشه، این توافق لغو شده و همکاری با آژانس ادامه نخواهد یافت. بنا بر این، ایران ممکن است کاهش تعهدات خود به آژانس، توقف همکاری یا توسعه قابلیتهای هسته ای را آغاز کند.
یکی از راهبردیترین مواضع تهران در خصوص فعال شدن مکانیسم ماشه، توسعه همکاریهای منطقهای و بینالمللی است.
از سوی دیگر، تهران بارها هشدار داده است که در صورت بازگشت تحریمهای شورای امنیت، به این اقدام خصمانه پاسخ خواهد داد. در چنین شرایطی، پایان همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی و خروج از پیمان منع گسترش سلاح هستهای، از جمله گزینههای روی میز ایران است. یا شاید، تهران بتواند زیرساختهای هستهای خود را برای افزایش بازدارندگی و قدرت چانهزنی تقویت کند.
پیش از این، مجلس ایران به تعلیق همکاری با آژانس رأی داده و حتی تهدید به خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (ان پی تی) کرده بود. در این میان، با اجرای رسمی مکانیسم ماشه، مجلس ایران احتمالاً تصمیم قاطع و اقدام متقابلی برای ارسال پیام روشن به طرف مقابل خواهد داشت. حتی اگر خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای به نفع ایران باشد، ممکن است در دستور کار قرار گیرد.
در هفتههای گذشته، مقامات ایران پیوسته تأکید کرده اند که بازگشت قطعنامههای قبلی اثرات اقتصادی جدی نخواهد داشت و تحریمهای شدیدتری نسبت به تحریمهای فعلی ایجاد نخواهد کرد. شواهد همچنین نشان میدهد که در تهران، مقامات در حال آمادهسازی شرایط برای بازگشت قطعنامهها هستند و جلساتی را برای آمادگی و مواجهه با شرایط جدید برنامهریزی کرده اند.
یکی از راهبردهای ایران برای مقابله با تحریمها، تکیه بر تولید داخلی و سیاست اقتصاد مقاومتی است. تجربه تاریخی کشور در مواجهه با تحریمها نشان داده است که ایران میتواند با بهرهگیری از ظرفیتهای داخلی و منطقهای، بخش قابل توجهی از فشارها را خنثی کند.
تهران همچنین ناگزیر به اتخاذ رویکردهای فوری در سیاست خارجی و اقتصادی است. ایران ممکن است با استفاده از دیپلماسی اقتصادی تا حدودی برخی از محدودیتهای تحریم را دور بزند.
بسیاری در ایران معتقدند که ایران با تکیه بر اقتصاد مقاومتی، نگاه واقعبینانه دولت پزشکیان، و ظرفیتهای دیپلماسی منطقهای و جهانی، هنر «پیشرفت در تحریم» را آموخته است و اکنون با تجربهای غنیتر آماده غلبه بر فشار جدید است.
یکی از راهبردیترین مواضع تهران در خصوص فعال شدن مکانیسم ماشه، توسعه همکاریهای منطقهای و بینالمللی است. بر همین اساس بود که رییسجمهور پزشکیان اخیراً توسعه همکاری با کشورهای همسایه و منطقهای، به ویژه در چارچوب سازمانهای منطقهای و بینالمللی مانند «سازمان همکاری شانگهای»، «بریکس»، «اورآسیا» و غیره را به عنوان راهی برای دور زدن تحریمها در نظر گرفت. همچنین پزشکیان در دیدار با وزیر انرژی روسیه اعلام کرد که دوران یک جانبهگرایی به پایان رسیده است.
با توجه به مواضع اخیر روسیه و چین و اختلاف نظر عمیق حقوقی در شورای امنیت سازمان ملل، بخش قابل توجهی از جامعه بینالمللی با بازگشت قطعنامههای شورای امنیت علیه ایران مخالف است. تهران علاوه بر حمایت کشورهای دوست، مانند عراق، الجزایر و پاکستان، به طور فزایندهای به حمایت روسیه و چین متکی است. بنا بر این، تلاش خواهد کرد با ایجاد و تقویت ائتلافها با کشورهای همسو، تقویت مواضع مشترک در شورای امنیت و نهادهای بینالمللی، بازتعریف روابط ایران با جامعه بینالمللی و افزایش اهمیت گفتوگوهای چندجانبه فشارها را کاهش دهد.
تهران همچنین ناگزیر به اتخاذ رویکردهای فوری در سیاست خارجی و اقتصادی است. ایران ممکن است با استفاده از دیپلماسی اقتصادی تا حدودی برخی از محدودیتهای تحریم را دور بزند.
احتمال دارد تهران با تقویت حس امنیت ملی، ثبات اجتماعی و جلوگیری از نگرانیهای گسترده، حفظ انسجام ملی و قدرت متحد کننده، رویکردهایی را برای حمایت داخلی اتخاذ کند.
چشمانداز
ایران با اتخاذ رویکرد ترکیبی و ابزارهای ترکیبی به هرگونه فعال شدن مکانیسم ماشه پاسخ خواهد داد. بنا بر این، محاسبات هزینه-فایده، ترکیبی از سیاستگذاری هوشمندانه، دیپلماسی هدفمند، جلوگیری از تشدید بحران و حفظ منافع ملی ایران، همچنان مد نظر ایران خواهد بود.