دگرگونی تاریخی

تارنگاشت عدالت

 

نوشته: فولکر هرمسدورف
برگرفته از: دنیای جوان
۱۷ اکتبر ۲۰۲۶

جهان در آستانهٔ نقطه‌عطف تاریخی است که نظام تازه‌ای را رقم خواهد زد: این فرضیه را روزنامه‌نگار و نظریه‌پرداز رسانه‌ای اسپانیایی، ایگناسیو رامونِت، در نهم اکتبر در کنفرانس بین‌المللی برگزارشده توسط حزب کارگران مکزیک (PT) مطرح کرد و استدلال نمود که چارچوب‌های تبیینی سنتی چپ امروز دیگر کفایت نمی‌کنند. در این نشست در مکزیکوسیتی که با حضور نمایندگانی از بیش از ۱۰۰ سازمان و حزب مترقی از آمریکای لاتین، آفریقا، آسیا و اروپا برگزار شد، اظهارات او از برجسته‌ترین مشارکت‌ها بود.

به گفته رامونِت، بسیاری از مردم از تحولات کنونی احساس ناآرامی می‌کنند و مملو از نگرانی و حتی ترس هستند. اطلاعات موجود نه تنها راهنمایی اندکی ارائه می‌دهد؛ بلکه حتی درک وضعیت را دشوارتر می‌سازد. علاوه بر این، چارچوب‌های تحلیلی موجود در تفسیر تغییرات در حال وقوع در جامعه و جهان به‌طور فزاینده‌ای ناکافی هست. این امر قابل انتظار است، زیرا رویدادهای کنونی صرفاً نمایانگر یک بحران بین‌المللی دیگر، فاز جدیدی در رقابت میان قدرت‌های بزرگ یا صرفاً یک انقلاب فناوری نیست، بلکه نشانگر یک دگرگونی عمیق‌تر می باشد.

آنچه وضعیت کنونی را منحصر به فرد می‌کند، همگرایی چندین تحول بنیادین در یک لحظه تاریخی است که بر یکدیگر نیز تأثیر می‌گذارد. این تحولات شامل دگرگونی نظام ژئوپلیتیکی و اقتصاد جهانی، انقلاب فناوری و گذار انرژی می‌شود. به این موارد باید تحولات گسترده‌ای در روش‌های تولید، ارتباطات و اشکال سازمان‌دهی اجتماعی را نیز افزود. در حالی که نظم بین‌المللی پس از جنگ جهانی دوم در حال واگذاری جای خود به یک جهان چندقطبی است، هوش مصنوعی، تغییرات جمعیتی و بحران اقلیمی نیز در حال پیشرفت‌است. این همگرایی عوامل، عدم‌قطعیت شدید ایجاد می‌کند.

در این پس‌زمینه، رامونِت نسبت به دو قضاوت نادرست هشدار داد: نخست اینکه نباید به توده‌ای از درگیری‌ها و بحران‌ها، از جنگ‌ و تورم تا مشکلات انرژی و تنش‌ها میان آمریکا و چین – به‌عنوان رویدادهایی مستقل از یکدیگر نگریست. دوم اینکه اشتباه است که همهٔ این‌ها را یک اختلال موقتی یا وقفه‌ای در سیستمی بدانیم که اساساً دست‌نخورده باقی مانده است.

مسئله بر سر گذار از یک نظام تاریخی به نظامی جدید است که خطوط کلی آن هنوز نامشخص است. رامونِت این را «لحظه گرامشی» می‌نامد: زمانی که قواعد یک دوره دیگر کاربرد ندارند، بدون آنکه الگوهای جدید هنوز جای خود را پیدا کرده باشند، سیاست اهمیت بنیادین پیدا می‌کند. مبارزه‌ای بر سر تعریف و اجرای قوانینی که عصر تاریخی آینده را شکل خواهد داد، آغاز شده است. برای آسان‌تر کردن درک این تحول دوربرد، رامونِه بیست نکته به عنوان «مایه تامل» ارائه کرد که با هدف راهنمایی در چارچوب تاریخی جدید تنظیم شده‌است.

در این زمینه، او نکات زیر را به‌عنوان اجزای به‌هم‌پیوسته یک تحول بزرگ می‌داند که به‌طور هم‌زمان تمامی حوزه‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. نقطهٔ شروع، گذار از جهان تک‌قطبی تحت سلطهٔ آمریکا که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی پدید آمد، به نظمی با چند مرکز قدرت است.

از تک‌قطبی به چندقطبی: عصر ایالات متحده به‌عنوان تنها ابرقدرت رو به پایان است، در حالی که چین، روسیه، هند، برزیل، مکزیک و کشورهایی مانند اندونزی، ترکیه، ایران و آفریقای جنوبی در حال افزایش نفوذ هستند. با این حال، چندقطبی به‌طور خودکار به معنای همکاری نیست، بلکه به معنای بازیگران بیشتر، رقابت‌ها و بن‌بست‌های بیشتر است، که به‌طور متناقض نیاز به همکاری را افزایش می بخشد، در حالی که در عین حال آن را دشوارتر می‌سازد.

بازگشت ژئوپلیتیک به اقتصاد: این تصور نئولیبرالی که وابستگی اقتصادی تنش‌ها را خنثی می‌کند، ناقص است. دولت‌ها به بخش‌های استراتژیک یارانه دادند، صادرات را کنترل کردند و زنجیره‌های تأمین را تضمین نمودند. کارایی و امنیت در وضعیت تنش مداوم قرار دارند.

جهانی‌سازی پراکنده: جهانی‌سازی از بین نمی‌رود، بلکه در حال سازماندهی مجدد است – تأسیسات تولیدی به کشورهای همسایه یا متحد منتقل و منطقه‌ای می‌شوند. سهم بخش‌های استراتژیک در پروژه‌های سرمایه‌گذاری بین‌المللی از ۱۶ درصد (۲۰۲۰) به ۴۴ درصد (۲۰۲۵) افزایش یافت. اکنون این سؤال مطرح می شود: همکاری بین مناطق یا رقابت بین بلوک‌ها؟

فناوری به‌عنوان میدان نبرد: مبارزه برای کسب قدرت به‌طور فزاینده‌ای از طریق تراشه‌ها، هوش مصنوعی (AI)، رایانش کوانتومی، زیست‌فناوری، ماهواره‌ها و داده‌ها در جریان است. برتری فناوری در حال تبدیل شدن به موضوعی در قدرت ژئوپلیتیکی است.

هوش مصنوعی به‌عنوان یک انقلاب مخرب: هوش مصنوعی صرفاً یک ابزار فناوری اطلاعات نیست، بلکه بالقوه می تواند رابطه میان دانش، کار و سرمایه را دگرگون‌سازد. توسعهٔ آن در تعداد محدودی از کشورها و بخش‌ها متمرکز است – خطر پیدایش شکاف فناورانهٔ جدید وجود دارد.

از نفت تا داده‌ها، تراشه‌ها و قدرت محاسباتی: قدرت به‌طور فزاینده‌ای بر پایه داده‌ها، قدرت محاسباتی، الگوریتم‌ها و هوش مصنوعی ساخته می شود. حاکمیت از طریق فناوری و دیجیتال صورت می گیرد، بدین معنی که چه کسی داده‌ها، مراکز داده، تراشه‌ها، پلتفرم‌ها و استانداردها را کنترل می‌کند؟

جنگ جدید انرژی: گذار انرژی، ژئوپلیتیک منابع را از بین نمی‌برد؛ بلکه آن را تغییر می‌دهد. تقاضا برای لیتیم، مس، نیکل، کبالت و فلزات کمیاب تا سال ۲۰۳۰ قرار است سه برابر شود. آمریکای لاتین باید کل زنجیره ارزش را کنترل کند و نه فقط مواد خام را صادر کند.

جنوب جهانی: یک بلوک یک‌دست نیست ولی یک واقعیت تاریخی است. کشورها خواهان خودمختاری بیشتر، بازارهای متنوع، ارزها و اتحادهای خاص خود خواهند بود. توزیع نهادی قدرت که در سال ۱۹۴۵ شکل گرفت، دیگر بازتاب‌دهنده واقعیت اقتصادی نیست.

پارادوکس وابستگی متقابل و تکه‌تکه شدن: ارتباطات مادی در حال افزایش است، در حالی که اعتماد سیاسی کاهش می پذیرد. مشکلات جهانی – تغییرات اقلیمی، همه‌گیری‌ها، هوش مصنوعی، بحران‌های مالی – در مرزها متوقف نمی‌شوند، اما پاسخ‌های سیاسی همچنان ملی باقی می‌مانند.

پارادوکس انقلاب فناوری: فناوری بهره‌وری را افزایش می‌دهد، اما به‌طور خودکار به شکوفایی اقتصادی منجر نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد این است که فناوری برای چه کسانی به کار گرفته می‌شود و منافع آن چگونه تقسیم می‌شود. این موضوع پرسش اجتماعی را پیچیده‌تر می‌کند، ولی منسوخ نمی نماید.

یک مسئله اجتماعی جدید: اتوماسیون، پلتفرم‌ها و الگوریتم‌ها رابطه میان سرمایه و کار را دگرگون کرده‌اند. دسته‌بندی‌های اجتماعی قرن بیستم دیگر به‌درستی جوامع قرن بیست‌ویکم را توصیف نمی‌کنند.

جنگ اطلاعات: هرچند تولید اطلاعات دموکراتیک شده است، ولی هم زمان انتشار آن به‌شدت متمرکز است. هوش مصنوعی محتواهای مصنوعی را در مقیاسی نامحدود تولید می‌کند. دموکراسی باید از اکوسیستم‌های اطلاعاتی قابل راستی‌آزمایی و شفاف محافظت کند.

ماهیتِ در حال تغییرِ جنگ: پهپادها، حملات سایبری، سامانه‌های خودمختار و هوش مصنوعی جنگ را دگرگون کرده‌است. برتری نظامی بیش از پیش به فناوری وابسته است. مرز میان فناوری‌های غیرنظامی و نظامی در حال محو شدن است.

تغییرات زیست‌محیطی و فناوری: هوش مصنوعی می‌تواند از حفاظت از اقلیم حمایت کند، اما انرژی و آب مصرف می‌کند. تحول دیجیتال و گذار انرژی دست در دست هم دارند. هر کس بر انرژی، مواد معدنی، زیرساخت‌های دیجیتال و فناوری تسلط داشته باشد، مزیت‌های استراتژیک خواهد داشت.

عصر عدم قطعیت: چندقطبی‌گرایی، تکه‌تکه شدن جهانی‌سازی، رقابت فناوری، انقلاب هوش مصنوعی، گذار انرژی، مبارزه بر سر مواد خام، بحران اقلیمی، مسائل جمعیتی، بازسازی تسلیحاتی و نابرابری فناوری مجموعه‌ای از بحران‌های جداگانه نیستند، بلکه بخشی از یک سیستم واحد هستند. این پدیده‌ها باید به صورت یک کل درک شوند.

پیامدها برای احزاب سیاسی: در قرن بیست‌ویکم، احزاب سیاسی نمی‌توانند خود را به دستمزدها، مالیات‌ها، مسکن یا آموزش محدود کنند بدون آنکه ژئوپلیتیک، فناوری، انرژی و تغییرات اقلیمی را درک کنند. سیاست اجتماعی و ژئوپلیتیک، سیاست صنعتی و سیاست خارجی، و سیاست فناوری و آموزش دیگر قابل تفکیک نیستند.

تعریف مجدد حاکمیت: حاکمیت به معنای انزوا نیست، بلکه توانایی اتخاذ تصمیمات مستقل در زمینه‌های تولید، فناوری‌ها، داده‌ها، زیرساخت‌ها، اتحادها، انرژی، آموزش و توزیع است. در جهانی که وابستگی متقابل در آن حکم‌فرماست، این بدان معناست که لازم نیست همه تصمیمات اتخاذشده توسط قدرت‌های دیگر را بپذیریم.

جنگ بر سر توزیع: انقلاب‌های فناورانه به‌تنهایی آینده را تعیین نمی‌کند. موتور بخار به‌طور خودکار جنبش کارگری را به‌وجود نیاورد و اینترنت نیز به‌طور خودکار به دموکراسی نینجامید. سیاست تعیین می‌کند که چه کسی منتفع شود. چه کسی هوش مصنوعی، داده‌ها، قدرت محاسباتی، مواد خام، پلتفرم‌ها و قوانین را کنترل کند؟

فرهنگ سیاسی نوین: احزاب سیاسی باید به دنیای فردا بیندیشند – دنیای کار، آموزش، دموکراسی، حاکمیت، رابطه انسان و ماشین، هوش مصنوعی و قدرت، و برابری در عصر الگوریتم‌ها. این چالش عظیمی است، اما فرصت ناشی از آن نیز به همان اندازه بزرگ است.

نتیجه‌گیری: جهان در حال ورود به یک نظام تاریخی جدید است که ماهیت آن هنوز مشخص نیست. مبارزهٔ مرکزی بر سر کنترل منابع، فناوری‌ها، داده‌ها، زیرساخت‌ها و قواعد حاکم بر اقتصاد جهانی آینده است – و بنابراین مسٸله این جاست که چه کسی شکل جامعهٔ فردا را تعیین خواهد کرد. اگر سیاستمداران نتوانند پاسخی به این موضوع ارائه دهند، دیگران یعنی شرکت‌ها، بازارها، پلتفرم‌های فناوری و دولت‌های قدرتمند مسیر را تعیین خواهند کرد. بنابراین مهم‌ترین وظیفه سیاسی، تدوین چشم‌اندازهای جایگزین برای آینده است.

رامونت خواستار جامعه‌ای است که در آن پیشرفت فناوری، حقوق مردم را نیز تقویت کند؛ گذار انرژی‌ای که وابستگی‌های قدیمی را تداوم نبخشد؛ جهانی‌سازی که تابعیت به دنبال نداشته باشد؛ و یک جهان چندقطبی بدون رقابت جدید مبتنی بر بلوک‌ها. هوش مصنوعی‌ای که به نفع بشریت باشد و صرفاً در خدمت انباشت سرمایه قرار نگیرد؛ و دموکراسی‌ای که قادر باشد با تغییرات عصر اطلاعات خود را وفق دهد. فراخوان پایانی او: ما نباید به‌طور منفعلانه به این تحول واکنش نشان دهیم، بلکه باید با هم همکاری کنیم تا چشم‌اندازهای به‌روزشده‌ای از یک جامعهٔ آینده را توسعه دهیم.

 

هر سال در مکزیک، «گریتو د دولورس» (فریاد اندوه) آغاز مبارزه برای استقلال در سال ۱۸۱۴ را گرامی می‌دارد (مکزیکو سیتی، ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶)