تارنگاشت عدالت
نویسنده: کورت ملنتین
برگرفته از : دنیای جوان
۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶
«برادرسرت را بلند کن، زیرا روزهای سرکوب به پایان رسیده است! کانال متعلق به ما است.»هفتاد سال پیش روز ۲۶ ژوئیه ۱۹۵۶ رئیس جمهور مصر جمال عبدالناصر کانال سوئز را ملی اعلام کرد. سخنرانی سه ساعته او را ده ها هزار نفر در میدان آزادی در شهر بندری اسکندریه و میلیون ها نفر پشت دستگاه های رادیو و یا از کامیون هایی که با بلندگو خیابانها را در می نوردیدند و سخنرانی او را زنده پخش می کردند، دنبال کردند.
آن مرد ۳۸ ساله در مسیر تبدیل شدن به یک قهرمان ملی در جهان عرب بود، چرا که چهار سال پیش از آن یکی از رهبران کودتای افسران بود که در شب ۲۲–۲۳ ژوئیه ۱۹۵۲ ملک فاروق اول را سرنگون کرد. ناصر طی سخنرانی خود خبر دراماتیک ملی کردن کانال سوئز را که شادی و سرور دیوانهواری در میان جمعیت برانگیخت عمداً دیرتر انجام داد. او چندین بار از «فردیناند دو لسپس» یاد کرد، کسی که بهعنوان معمار اصلی کانال سوئز شناخته میشود و این کانال در سال ۱۸۶۹ افتتاح شد. این نام سیگنال از پیش تعیینشدهای بود: در قاهره، اسماعیلیه، پورسعید و سوئز، نیروهای نظامی دفاتر شرکت جهانی کانال دریایی سوئز را اشغال کردند؛ شرکتی که صدها هزار سهامدار خرد فرانسوی و دولت بریتانیا در آن سهام اکثریت را در اختیار داشتند. تنها پس از تضمین موفقیت بود که رئیسجمهور حرکت غافلگیرکنندهاش را فاش کرد.
ایالات متحده فاصله گرفت
یک هفته پیش از آن، جان فاستر دالس، وزیر امور خارجه آمریکا، به اطلاع سفیر مصر در واشنگتن رساند که دولتش تعهد دسامبر ۱۹۵۵ خود برای مشارکت در تأمین مالی سد اسوان، که در کنار بریتانیا و بانک جهانی برنامهریزیشده بود را لغو میکند. خروج آمریکا از این توافق – که دولت لندن نیز یک روز بعد از آن پیروی کرد – واکنش متقابل ناصر را برانگیخت. همانطور که او در سخنرانی خود در ۲۶ ژوئیه بیان کرد، میخواست از درآمد عوارض کانال برای تأمین مالی ساخت سد استفاده کند. در آن زمان، پس از کسر تمام هزینهها، سود خالص سالانه کمی بیش از ۳۰ میلیون دلار آمریکا بود، که با در نظر گرفتن قدرت خرید امروز، این مبلغ دستکم ده برابر میشد. با این حال، درآمد سالانه از کانال اکنون بیش از ده میلیارد دلار آمریکا است.
سفیر مصر در ایالات متحده، احمد حسین، به تازگی پس از چند هفته غیبت به قاهره بازگشته بود؛ در کنار امور دیگر، پس از چندین گفتگو با ناصر، دستورالعملهایی برای مذاکرات با واشنگتن دریافت کرد. در جلسه ۱۹ ژوئیه ۱۹۵۶ در وزارت امور خارجه، که چند نماینده دیگر این وزارتخانه نیز در آن حضور داشتند، دالس تعدادی از دلایل این تصمیم را برشمرد. در نگاه اول، مهمترین نکته، احساسات منفی آمریکا، هم در کنگره و هم در میان عموم مردم، به نظر میرسید. «رویدادهای شش یا هفت ماه گذشته» دقیقاً به «ایجاد حسننیت نسبت به مصر در میان افکار عمومی آمریکا» کمک نکرده، دالس با این جمله به دیپلماتی که رابطهی کاری نزدیک و خوبی با او داشت، گفت: هیچ پروژهٔ همکاری بینالمللی دیگری در آمریکا به اندازهٔ سد اسوان نامحبوب نیست. دلیل اصلی مخالفت «این احساس است که دولت مصر با کسانی که با ما دشمنی می کنند و هر جا بتوانند به ما آسیب می رسانند، همکاری نزدیک دارد».
اسرائیل از قدرت های استعماری حمایت کرد
با این گفته، دالس، از جمله به این واقعیت اشاره میکرد که مصر در سپتامبر سال قبل یک قرارداد بزرگ تسلیحاتی با اتحاد جماهیر شوروی منعقد کرده بود که قرار بود رسماً از طریق چکسلواکی عملی شود. البته، این موضوع از دسامبر ۱۹۵۵، یعنی زمانی که واشنگتن و لندن تعهدات مالی خود را اعلام کردند، معلوم بود. ولی آنچه تازه بود، این که مصر در ۱۶ مه ۱۹۵۶ روابط دیپلماتیک خود را با جمهوری خلق چین را برقرار کرده بود
در نتیجه، ناصر اکنون نه تنها با لابی طرفدار اسرائیل که از نظر تعداد قوی و تأثیرگذار بود و همین طور لابیگرهایی که تولیدکنندگان پنبه آمریکا را نمایندگی میکردند – کسانی که از رقابت با مصر میترسیدند – رو به رو بود بلکه متحدان رژیم در تایوان را نیز در مقابل خود داشت. در هر صورت، حمایت مالی از مصر توسط کنگره مسدود شد.
قدرتهای حاکم بریتانیا و فرانسه که در آن زمان در حال مبارزه بیفایده با فروپاشی امپراتوریهای استعماری خود بودند، بلافاصله در مقابل ملی شدن کانال سوئز با مسدود کردن تمام داراییهای مصری و اعمال تحریمهای اقتصادی دیگر واکنش نشان دادند. در همین حال، دولتهای پاریس و لندن خود را آماده یک عملیات نظامی مشترک کردند. با این حال، آنها با این واقعیت روبهرو بودند که به جز نیروهای هوابرد، نیروهای کافی برای این کار را نداشتند و استقرار آنها دستکم شش هفته طول میکشید.
به دلیل منافع همپوشان، دو قدرت استعماری اروپایی اقدامات خود را با اسرائیل هماهنگ کردند. در ۲۹ اکتبر ۱۹۵۶، نیروهای اسرائیلی حمله مشترک را آغاز کردند. هشت روز بعد، دولت ایالات متحده توانست از طریق فشار اقتصادی و سیاسی آتشبس را تحمیل کند. در هفتم مارس ۱۹۵۷، آخرین سربازان اسرائیلی از شبهجزیره سینا عقبنشینی کردند. برندگان سیاسی این درگیری ناصر و ایالات متحده بود که جایگاه خود را بهعنوان قدرت برتر غرب تثبیت کرد.
ناصر پس از سخنرانی خود و اعلام ملی کردن کانال سوئز مورد استقبال شدید مردم مصر قرار گرفت