تارنگاشت عدالت
نویسنده: سامیار رستمی
برگرفته از: نیو ایسترن اوتلوک
١۷ اوت ۲۰۲۵
دستآوردهای نشستهای اخیر مقامات پاکستان و ایران میتواند محرک و عامل تحول بالقوهای در روابط چند بُعدی جغرافیای اقتصادی و سیاسی باشد.
چند ماه پیش، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، ایران را «خانه دوم» خود در تهران نامید و رسماً از مسعود پزشکیان، رییسجمهور ایران، برای بازدید از کشورش دعوت کرد. سپس پزشکیان و برخی از وزرا به اسلام آباد رفتند و اولین سفر رسمیشان به این کشور انجام گرفت.
این سفر در برهه حساسی پس از جنگ ۱۲ روزه و حمله اسرائیل (و آمریکا) به ایران در ماه ژوئن ۲۰۲۵، انجام میشود و نشان دهندۀ تلاش مهمی برای تقویت روابط با اسلام آباد در بحبوحه تغییر چشمانداز جغرافیای سیاسی است.
در چند ماه گذشته، پاکستان به همراه روسیه، چین و الجزایر، قاطعانه از تهران در شورای امنیت سازمان ملل حمایت و پشتیبانی کردند، حمله اسرائیل به ایران را محکوم کرده، از حق ایران برای توسعه توانایی هستهای صلحآمیز حمایت کردند و رایزنیهای گستردهای با ایالات متحده در مورد ایران انجام داده اند. اکنون بسیاری در تهران انتظار دارند که پاکستان نقش مثبتی در جلوگیری از فعال شدن به اصطلاح «مکانیسم ماشه» علیه ایران ایفا کند.
پاکستان حتی خود را در موقعیتی میبیند که میتواند شکافها را کاهش دهد و نقش میانجی را ایفاء کند و تنشها بین ایران و ایالات متحده را کاهش دهد. از این منظر، موفقیت آن در این نقش میتواند جایگاه بینالمللی اسلام آباد را افزایش دهد و تأثیر مثبتی بر تلاشها برای کاهش تنش منطقهای داشته باشد.
کارزار «فشار حداکثری» ایالات متحده همچنان مانع مهمی برای پروژههای اقتصادی بزرگ، به ویژه در بخش انرژی است و میتواند به این روابط آسیب برساند.
با روابط مثبت بین تهران و ریاض، پاکستان خود را در تعادل بهتر و مناسبات نزدیکتری با ایران یافته است. در سال ۲۰۲۵، ایران و پاکستان مواضع مشترک و رو به رشدی در مورد مسایل منطقهای و بینالمللی، از دفاع از فلسطین گرفته تا ترویج صلح منطقهای و توسعه پایدار و غیره، اتخاذ کرده اند.
سیاست خارجی پاکستان به تدریج در حال تطبیق با جهان چند قطبی است. پاکستان تلاش میکند استقلال خود را از فشار ایالات متحده در سیاست خارجی خود حفظ کند، در برنامههای ایالات متحده برای ایجاد نظم نوین در غرب آسیا شرکت نکند و بخشی از استراتژی غربی «منزوی کردن ایران» نباشد.
ایران و پاکستان هر دو عضو سازمان همکاری شانگهای هستند و پاکستان درخواست رسمی خود را برای پیوستن به سازمان بریکس ارایه کرده است. پاکستان خواستار حمایت تهران در پیوستن به بریکس است.
ایران در جنگ هند و پاکستان (۱۹۶۵) و بحران ۱۹۷۱ (استقلال بنگلادش) به پاکستان کمک زیادی کرد. سرود ملی پاکستان به زبان فارسی است و جامعه شیعه در پاکستان حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد جامعه را تشکیل میدهد.
بسیاری در پاکستان احساسات ضد آمریکایی و ضد اسرائیلی دارند. بسیاری دیگر نیز نسبت به رشد «محور هند و اسرائیل» حساس هستند و خواستار هماهنگی ایران و پاکستان هستند. از اینرو، رویکرد دولت نسبت به ایران تندروانهتر شده است.
در ماه ژوئن ۲۰۲۵، خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، اسرائیل را دولتی با «نیت هژمونیک» توصیف کرد که اقدامات اخیر آن علیه ایران «برای منطقه بسیار خطرناک است.»
در پاکستان نگرانیهایی در مورد تغییر پویایی در امتداد مرز پاکستان و ایران، ورود بازیگران دولتی و غیردولتی جدید و تنش اسرائیل در روایتهای جداییطلبانه وجود دارد. جدا از توافقنامه همکاری امنیتی در آوریل ۲۰۲۴ برای تقویت تلاشهای ضدتروریستی، بر رویکرد «تحملناپذیری تمام اشکال تروریسم» به مرزهای نزدیک به ۹۶۰ کیلومتری بین دو کشور تأکید شده است که شامل توافقات جدید برای بهبود کنترل مرزها و افزایش سطح تبادل اطلاعات امنیتی میشود.
هماهنگی بین دو طرف، بررسی «مکانیسمهای تجاری قانونی و منظم» برای مبارزه با قاچاق و ادغام مدیریت مرزها است. برای پاکستان درگیری بیشتر بین ایران و اسرائیل میتواند به طور بالقوه به داخل کشور سرایت کند. هر گونه تضعیف کنترل مرزها از سوی ایران میتواند فرصتی برای گروههای افراطی فعال در مناطق مرزی ایران و پاکستان باشد.
در بُعد دیگر، رییسجمهور و مقامات نظامی ایران در این سفر با رهبران ارشد نظامی پاکستان دیدار کردند. بنا بر این، امکان انتقال فنآوریهای نظامی پاکستان و چین به ایران، همکاری در حوزه فنآوریهای دفاعی و تقویت توانمندیهای نظامی دو کشور، همکاریهای دفاعی از جمله امضای توافقنامههای همکاری نظامی، تولید مشترک تجهیزات دفاعی، تبادل اطلاعات و انجام رزمایشهای مشترک افزایش یافته است.
در سفر رسمی اخیر رییسجمهور ایران به پاکستان، با امضای ۱۲ سند همکاری در زمینههای مختلف از جمله گردشگری، کشاورزی، صنعت، علم و فنآوری، حملونقل و ترانزیت، تجارت و اقتصاد گام مهمی در جهت توسعه روابط دوجانبه بین دو کشور برداشته شد.
با روابط مثبت بین تهران و ریاض، پاکستان خود را در تعادل بهتر و مناسبات نزدیکتری با ایران یافته است. در سال ۲۰۲۵، ایران و پاکستان مواضع مشترک و رو به رشدی در مورد مسایل منطقهای و بینالمللی، از دفاع از فلسطین گرفته تا ترویج صلح منطقهای و توسعه پایدار و غیره، اتخاذ کرده اند.
حضور اخیر وزرا و مقامات اقتصادی در هیأت ایرانی، وعده افزایش حجم تجارت بین دو کشور به ۱۰ میلیارد دلار، با توجه به ظرفیتهای واقعی اقتصادی کشورها، نزدیکی جغرافیایی و نیازهای اقتصادی مکمل، توافق برای ایجاد «منطقه آزاد مشترک»، توسعه اقتصادی مناطق مرزی، زمینه گسترش روابط تجاری را فراهم خواهد کرد.
دولت پاکستان در چشمانداز ۲۰۲۵ خود، نوسازی حملونقل و انتقال منطقهای را در برنامه خود قرار داده است. پیوندهای سودمند بین بنادر گوادر و چابهار، تکمیل راهآهن بین این دو بندر میتواند کریدور ترانسپوت شمال – جنوب (اینستک) و کریدور چین – پاکستان (سی پک) را به هم متصل کند. تکمیل زنجیره کریدور شمال – جنوب و پیگیری جدی پروژههایی مانند راهآهن چابهار – زاهدان در ایران میتواند به نفع پاکستان نیز باشد.
پیوستن اینستک و متنوعسازی مسیرهای لجستیکی، تعهد پاکستان به بررسی پروژههای راهآهن اسلام آباد – تهران – استانبول، ارتقاء راهآهن کویته – زاهدان برای بهبود اتصال منطقهای، میتواند راهی برای ایجاد روابط تجاری چندقطبی و سازماندهی یک شبکه تجاری با گرایش شرقی ارایه دهد.
در حالیکه یک جنگ منطقهای میتواند به واردات انرژی آسیب برساند و چالشهای جدیدی را در روابط اقتصادی پاکستان با شرکای خلیج فارس خود ایجاد کند، تهران نیز میتواند فرصتی برای پاکستان در امنیت انرژی، واردات و همکاری چند جانبه انرژی (با محوریت ایران و روسیه) و گسترش تجارت با چین باشد.
همچنین دستآوردهای اخیر در محورهای تسهیل تجارت تهاتری، یافتن راههایی برای مدیریت تحریمها، لزوم برگزاری نشست جدید کمیسیون مشترک اقتصادی پاکستان و ایران و قصد نهایی کردن یک توافقنامه تجارت آزاد، محرکهای بالقوهای برای افزایش تجارت دوجانبه هستند.
چشمانداز
کارزار «فشار حداکثری» ایالات متحده همچنان مانع مهمی برای پروژههای اقتصادی بزرگ، به ویژه در بخش انرژی است و میتواند به روابط آسیب برساند. جدا از سفر اخیر مسعود پزشکیان به اسلام آباد در اوایل ماه اوت ۲۰۲۵، برخی در مجلس ایران مشتاقانه منتظر فصل جدیدی از تعاملات تهران و اسلام آباد در ابعاد منطقهای، دوجانبه و بینالمللی و حرکت به سوی یک توافق جامع استراتژیک هستند.
در همین حال، روابط بین دو کشور در سال ۲۰۲۵، علیرغم برخی ملاحظات، موانع و محدودیتها، شاهد رشد قابل توجهی در زمینههای مختلف بوده است. دستآوردهای اخیر جلسات ایران و پاکستان همچنین میتواند محرک بالقوهای برای تقویت روابط چند بُعدی ژئواکونومیک و ژئوپلیتیک باشد.