تارنگاشت عدالت
نویسنده: سامیار رستمی
برگرفته از: نیو ایسترن آوتلوک
۱۷ دسامبر ۲۰۲۵
ایران، به عنوان یک شریک راهبردی، همچنان نقشی محوری در سیاست خارجی پرتوریا ایفاء خواهد کرد، همچنین رایزنیها در سازمانها و مجامع بینالمللی، افزایش همکاریهای چند بُعدی و همکاریهای جنوب – جنوب که از سوی هر دو کشور در جغرافیای سیاسی در جهانِ در حال تغییر در نظر گرفته میشود، ادامه خواهد یافت.
پیشینه روابط ایران و آفریقای جنوبی به سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، در سال ۱۹۷۹ برمیگردد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ایران روابط خود را با رژیم آپارتاید قطع کرد، تحریم تجاری اعمال کرد و از کنگره ملی آفریقا (آ ان سی) حمایت کرد. در سال ۱۹۹۴، با پایان رژیم آپارتاید، روابط دیپلماتیک بین دو کشور برقرار شد.
در طول سه دهه گذشته، روابط از طریق سازوکارهایی مانند کمیسیون همکاری مشترک آفریقای جنوبی و ایران و گفتوگوهای سیاسی، اقتصادی و فنی تعمیق شده است.
ایران و آفریقای جنوبی بیش از ۹۰ توافقنامه، یادداشت تفاهم و بیانیه مشترک در زمینههای سیاست، اقتصاد، تجارت، فرهنگ، بهداشت، ورزش، علوم و دفاع اجتماعی امضاء کرده اند.
جایگاه آفریقای جنوبی در سیاست خارجی ایران
آفریقای جنوبی در جنوبیترین نقطه قارۀ آفریقا، جایی که اقیانوس هند و اقیانوس اطلس به هم میرسند، واقع شده است. موقعیت ویژه ژئوپلیتیکی این کشور، نقش گسترده و رو به گسترش آن در سیاست و اقتصاد آفریقا و عضویت آن در گروه ۲۰، بریکس و کشورهای غیرمتعهد، عملاً جایگاه آنرا برای ایران افزایش داده است.
ایران سیاست تنوعبخشی به روابط خارجی و حرکت به سمت تعاملات جنوب-جنوب را در دستور کار خود دارد. بنا بر این، آفریقا عرصهای برای بازتعریف جایگاه ژئوپلیتیکی خود در نظم نوین جهانی است.
ایران با داشتن برخی از بزرگترین ذخایر هیدروکربنی اثبات شده جهان، از اهمیت استراتژیک و ژئواکونومیکی برخوردار است.
در سالهای اخیر، تهران از مواضع سیاسی دوستانه آفریقای جنوبی، به ویژه تسهیل و تسریع عضویت ایران در بریکس، مواضع آفریقای جنوبی در دفاع از فلسطین و طرح شکایت علیه اسرائیل در دیوان بینالمللی دادگستری، قدردانی کرده است. رییسجمهور پزشکیان نیز توجه بیشتری به روابط اقتصادی و همکاریهای تجاری بین دو کشور داشته است و بر اهمیت تقویت روابط ایران و آفریقای جنوبی در حوزههای دوجانبه و همچنین همکاریهای بینالمللی، از جمله در قالب بریکس، تأکید کرده است.
نقش ایران در سیاست خارجی آفریقای جنوبی:
اندیشههای نلسون ماندلا هنوز بر سیاست آفریقای جنوبی سایه افکنده است. کنگره ملی آفریقای (آ ان سی) نیز حمایت تاریخی تهران را در دوران آپارتاید تصدیق میکند.
آفریقای جنوبی سیاست خارجی خود را بر اساس اصول دمکراسی، حقوق بشر، چند جانبهگرایی و همکاری جنوب-جنوب بنا نهاده است. این کشور از سیاست خارجی به عنوان ابزاری برای پیشبرد توسعه ملی، صلح منطقهای و عدالت جهانی استفاده کرده است.
در راستای اصلاحات شورای امنیت سازمان ملل (یو ان اس سی)، همکاری جنوب-جنوب و پرداختن به نابرابریهای جهانی، ایران به عنوان یک شریک «اولویتدار» یا ایدئولوژیک آفریقای جنوبی قرار گرفته است.
رییسجمهور، سیریل رامافوسا، انتخاب مسعود پزشکیان را به عنوان رییسجمهور جدید ایران، تبریک گفت و وزیر روابط و همکاریهای بینالمللی آفریقای جنوبی نیز برای شرکت در مراسم تحلیف پزشکیان در سال ۲۰۲۴ به ایران سفر کرد. از دیدگاه رامافوسا، آفریقای جنوبی به همکاری با ایران برای تعمیق همکاری در سطوح دو جانبه و چند جانبه برای ارتقاء صلح، امنیت، ثبات جهانی و منطقهای و دستیابی به توسعه اقتصادی به نفع هر دو کشور ادامه خواهد داد.
در بعد ژئوپلیتیکی، پرتوریا در سالهای اخیر به چین و روسیه نزدیکتر شده است. همسویی بیشتر با روسیه و حمایت چین از گفتوگو در مورد مسایل هستهای ایران، اَشکالی از حمایت استراتژیک و چند جانبهگرایی در محور بریکس و به دور از فشار غرب است.
در سالهای اخیر با رویدادهایی مانند پیوستن ایران به بریکس (با حمایت آفریقای جنوبی) و حمایت مجامع بینالمللی، ایران به عنوان شریکی در پیشبرد منافع ملی و قارهای پرتوریا دیده میشود.
آفریقای جنوبی سیاست خارجی خود را بر اساس اصول دمکراسی، حقوق بشر، چند جانبهگرایی و همکاری جنوب-جنوب بنا نهاده است.
در سال گذشته، آفریقای جنوبی نیز پس از انفجار بندر عباس مراتب تسلیت خود را به ایران ابراز کرد. در بحبوحه تشدید تنشها بین اسرائیل و ایران، خواستار گفتوگو شد و حملات اسرائیل به ایران را محکوم کرد.
در بُعدی دیگر، آفریقای جنوبی با جانبداری از ایران در مجامع مهم بینالمللی در سازمان ملل و آژانس بینالمللی انرژی اتمی و تلاش برای لغو تحریمها علیه ایران، در چندین مورد از تهران حمایت کرده است.
حمایت از پرونده بینالمللی دادگستری علیه اسرائیل در سالهای ۲۰۲۳-۲۰۲۴، نمونهای از همسویی ایدئولوژیک دو کشور است. آفریقای جنوبی در تلاش است تا رهبری منطقه جنوب آفریقا را بر عهده گیرد و در عین حال که در روابط کشورهای غربی عملگرا است، چهرهای مستقل و نگاهی ویژه به ایران به عنوان یک قطب اصلی در غرب آسیا دارد.
در واقع، آفریقای جنوبی تمایل خود را برای بهبود روابط با واشینگتن ابراز کرده است، اما هیچ تمایلی به قطع روابط با ایران نشان نداده است. حزب حاکم آفریقای جنوبی پیشتر اعلام کرده بود: «ما نمیتوانیم دوستان خود را پنهان کنیم.»
در راستای اصلاحات شورای امنیت سازمان ملل (یو ان اس سی)، همکاری جنوب-جنوب و پرداختن به نابرابریهای جهانی، ایران به عنوان یک شریک «اولویتدار» یا ایدئولوژیک آفریقای جنوبی قرار گرفته است.
یکی از وزرای دولت آفریقای جنوبی پیش از این گفته بود این کشور میتواند برای گسترش برنامه هستهای غیرنظامی خود به روسیه یا ایران روی آورد. بنا بر این، پتانسیل همکاری هستهای هنوز در دست بررسی است.
در حوزه صلح و امنیت، رزمایشهای مشترک، تبادل اطلاعات، بازدیدها و همکاریهای بینالمللی بین ایران و آفریقای جنوبی در عرصههایی مانند صلح و امنیت، مبارزه با تروریسم و افراطگرایی افزایش یافته است.
آمادگی ایران برای گسترش همکاریهای نظامی و دفاعی با آفریقای جنوبی، و سفر ژنرال رودزانی مافوانیا (رییس نیروی دفاع ملی آفریقای جنوبی) به ایران در اوت ۲۰۲۵، نشانه تعهدی برای «تعمیق همکاریهای نظامی» است.
اقتصاد و فرهنگ
مطابق برنامه توسعه ملی تا سال ۲۰۳۰، سیاست خارجی آفریقای جنوبی بر حل مسایل ساختاری مانند بیکاری، نابرابری و فقر متمرکز است. ایران با داشتن برخی از بزرگترین ذخایر هیدروکربنی اثبات شده جهان، از اهمیت راهبردی و جغرافیای اقتصادی برخوردار است.
در دیپلماسی اقتصادی و سیاست خارجی، همکاری بین دو کشور از تجارت نفت به حوزههای متنوع اقتصادی و تجاری گسترش یافته است.
تحریمها و فشارهای اقتصادی جهانی بر ایران، چالشی برای گسترش روابط آفریقای جنوبی با تهران است. دوستی آفریقای جنوبی با تهران به مشکلی در روابط ایالات متحده و آفریقای جنوبی تبدیل شده است.
دو کشور همچنین به فرصتهای عالی برای صادرکنندگان و جذب سرمایهگذاری خارجی، انتقال دانش فنی و بازارها و نقشهای اقتصادی طرف مقابل در منطقه اشاره کرده اند.
دهمین نشست کمیته همکاریهای مشترک (جِی سی سی) در اوت ۲۰۲۳، منجر به توافقاتی در زمینه لجستیک دریایی، انتقال فنآوری و همکاریهای بهداشتی شد. امضای تفاهمنامهها در آوریل ۲۰۲۴ و دیدارهای سطح بالا در سال ۲۰۲۵ همچنان به نهادینه کردن روابط و همافزایی در زمینههایی مانند بیوتکنولوژی، انرژیهای تجدیدپذیر و هوش مصنوعی ادامه میدهد. آفریقای جنوبی میتواند پلی برای اتصال بیشتر ایران به قاره آفریقا باشد و ایران راه خوبی برای پرتوریا جهت دسترسی به بازارهای قفقاز، آسیای میانه و فراتر از آن از طریق کریدور شمال-جنوب است.
ایران به عنوان یک شریک راهبردی، همچنان نقش محوری در سیاست خارجی پرتوریا در غرب آسیا ایفا خواهد کرد
در واقع، همکاری در زمینههای لجستیک، خطوط کشتیرانی مستقیم، گردشگری پزشکی و فرهنگی، کشاورزی و امنیت غذایی، خدمات فنی و مهندسی و غیره، بررسی پتانسیل تجارت ده میلیارد دلاری در چارچوب بریکس است و به ایده جهان چندقطبی کمک میکند.
روابط فرهنگی بین ایران و آفریقای جنوبی بخش اساسی روابط دوجانبه است. پیوندهای فرهنگی بین تهران و پرتوریا در زمینههای آموزش عالی، رسانه، ادبیات، هنر، دین و مطالعات تمدنی گسترش یافته است و بخشی از سیاست قدرت نرم متقابل دو کشور در آفریقا و غرب آسیا را تشکیل میدهد. در سطح چندجانبه، همکاری فرهنگی دو کشور همچنان ادامه دارد.
چالشها و چشماندازها
چالشهایی مانند فاصله جغرافیایی و هزینههای بالای تبادل فرهنگی، بودجههای محدود برای پروژههای مشترک؛ تفاوت در ساختارهای فرهنگی دو کشور و روابط فرهنگی وجود دارد.
تحریمها و فشارهای اقتصادی جهانی بر ایران، چالشی برای گسترش روابط آفریقای جنوبی با تهران است. دوستی آفریقای جنوبی با تهران به مشکلی در روابط ایالات متحده و آفریقای جنوبی تبدیل شده است.
پیچیدگی بانکداری بینالمللی، تحریمهای یکجانبه، تحولات ۲۰۲۵، دستور اجرایی ترامپ در فوریه علیه «روابط» آفریقای جنوبی با ایران و فهرست خاکستری گروه ویژه اقدام مالی (اف آ تی اف)، همگی روابط را محدود میکند.
تقویت جلسات کمیسیون مشترک اقتصادی، مذاکرات سطح بالای دولتی، همکاری در زمینههای تجارت و صنعت و سرمایهگذاری، و همکاری و تعامل سازنده در حوزه علم و فنآوری احتمالاً به نزدیک شدن به افق ۸ تا ۱۰ میلیارد دلاری در تجارت کمک خواهد کرد.
ایران به عنوان یک شریک راهبردی، همچنان نقش محوری در سیاست خارجی پرتوریا در غرب آسیا ایفا خواهد کرد، و همچنین به رایزنیها در سازمانها و مجامع بینالمللی ادامه خواهد داد. همکاریهای چند بُعدی را افزایش میدهد و همکاریهای جنوب-جنوب را که در ژئوپلیتیک در حال تغییر جهان مورد توجه هر دو طرف است، تقویت خواهد کرد.